6.11.2024r. 

Temat: Wśród przeciwności losu - o "Latarniku".

Cele: 

1. Znam treść utworu Henryka Sienkiewicza.

2. Poznaję genezę "Latarnika". 

3. Porównuję postać Siellawy i Skawińskiego. 

3. Opowiadam o świecie przedstawionym w lekturze. 

1. Aktywne wprowadzenie:

        a. Sprawdź, ile zapamiętałeś z lektury: https://wordwall.net/pl/resource/923936/polski/latarnik-h-sienkiewicz

2. Geneza utworu:

W latach 70. XIX wieku HenrykSienkiewicz wyruszył z Heleną Modrzejewską i innymi przyjaciółmi do Kalifornii, gdzie próbowali wspólnie prowadzić farmę – podobna podróż była czymś niezwyczajnym w tamtych czasach... Wrażenia z blisko dwuletniej wyprawy zawarł w "Listach z podróży do Ameryki" oraz nowelach. Jedną z nich jest właśnie "Latarnik". 

O genezie autor wspomina w przypisie do tekstu, podkreślając, że opowiedziana historia oparta jest na autentycznych zdarzeniach z życia polskiego emigranta o nazwisku Siellawa. Stracił on pracę latarnika, ponieważ zaczytał się w powieści Zygmunta Kaczkowskiego "Murdelio" i zapomniał zapalić latarnię morską: 

„Lecz gdyby ten sam ktoś przyszedł do mnie w lutym i rzekł mi, że przy końcu marca przejadę Niemcy, Francję, całą długość Anglii; że przepłynę na wiosnę burzliwy Atlantyk, a następnie jak ptak na skrzydłach przelecę niezmierzone przestrzenie wielkiej kolei od New Yorku do San Francisco i strząsnę proch z obuwia mego na brzegach Oceanu Spokojnego, temu odrzekłbym bez wahania: – Przyjacielu! [...] widzę, że zmysły twoje nie są z tego świata. [...]

Człowiek, który wyjeżdża do Ameryki, jest jeszcze u nas rzadkością. [...] Mój dziad nieboszczyk, Panie świeć nad  jego duszą, raz jeden tylko za dni swych był w Puławach, a raz w Królewcu, i miał o czym opowiadać przez całe życie”.

Julian Horain (polski korespondent „Tygodnika Ilustrowanego”, emigrant mieszkający w USA, przyjaciel H. Sienkiewicza), Listy z Kalifornii XIX, „Gazeta Polska”, 1877, nr 32

„Gazety nowojorskie doniosły o śmierci ziomka naszego, Siellawy, niegdyś obywatela gub. witebskiej. Poznałem go osobiście w czasie pobytu w Nowym Jorku, przeto mogę udzielić kilku szczegółów
z jego życia i jeden psychologiczny. Śp. Siellawa (nie wiem, jakie miał imię chrzestne) był człowiek wysoko ukształcony, prawy i szlachetny. Miał wszakże jedną dziwną monomanię: wszędzie, gdziekolwiek przebywał, zdawało mu się, że go szpieguje, ściga i prześladuje jeden z rządów europejskich. Stąd też nigdzie nie mógł zagrzać na długo miejsca, a nawet z nikim utrzymać trwałych stosunków przyjaznych. Zdarzało się często, że po kilka miesięcy nie pokazywał się żadnemu
z ziomków i zwykle  nie wiedziano, gdzie mieszka. Gnany myślą, że go ścigają i prześladują, po opuszczeniu Europy (zdaje się w r. 1848) zwiedził Przylądek Dobrej Nadziei, Madagaskar, Australię, Amerykę Południową, Środkową i nareszcie Stany Zjednoczone.

Powiadał mi nieraz, że za najszczęśliwsze chwile swojego życia uważa te parę lat. które przebył na międzymorzu Panama, spełniając obowiązek strażnika latarni morskiej przed portem Colon-Aspinwall. Obowiązkiem jego było o każdej szóstej godzinie zapalać lub gasić latarnię. Mieszkał
o 10 mil od brzegu, sam jeden wśród morza na samotnej skale, której przez 26 miesięcy nie opuszczał. Co dwa tygodnie przywożono mu żywność (niekiedy żywe ptastwo lub barana, gdyż
w tym klimacie mięso świeże pół dnia nie da się przechować). Raz mu przysłano pakę z gazetami
i książkami polskimi – i to go wygnało z samotnego raju, w którym żył najszczęśliwszy, bez Ewy
i węża, jak się sam wyrażał. W liczbie przysłanych książek była powieść Zygmunta Kaczkowskiego „Murdelio”. Otóż w pewien mglisty dzień Siellawa tak się zaczytał przy lampie w owej powieści, że wiecznym prawem zapomniał zapalić lampę latarnianą. To zmyliło z drogi jakiś okręt i o mało nie stało się powodem rozbicia. Zaskarżono strażnika i Siellawa stracił miejsce. Odtąd znienawidził książki, a każdego, którego podejrzewał o złe względem siebie zamiary, nazywał „Murdelio”. Przysłanie zaś książek przypisywał intrydze [caratu]. W Nowym Jorku pracował po aptekach. Cierpiąc bezsenność, używał morfiny czy innego jakiegoś niebezpiecznego lekarstwa i tym się podobno otruł. Dopiero w kilka dni po jego śmierci ziomkowie dowiedzieli się o tym i pośpieszyli pochować”.

💥 Czy zauważyliście podobieństwo między losami Skawińskiego i Siellawy? Jakie to są podobieństwa? 

3. Świat przedstawiony w utworze:

        a. Czas i miejsce akcji: 

Miejsce: Panama to państwo w Ameryce Środkowej, położone nad Morzem Karaibskim i Oceanem Spokojnym. Graniczy z Kolumbią i Kostaryką. Znana głównie z Kanału Panamskiego, dzięki któremu statki, aby przepłynąć z zachodu na wschód Ameryki, nie muszą opływać Ameryki Południowej i przechodzić przez Cieśninę Magellana.

Tu własnie, niedaleko Panamy, w miejscowości Aspinwall rozgrywa się akcja "Latarnika"

Czas: Akcja rozgrywa się w XIX wieku.  Wiemy o tym, bo 70 letni Skawiński pokazuje Konsulowi zamiast listu rekomendacyjnego swoje krzyże i ordery, którymi  został odznaczony w kolejnych wojnach.

        b. Plan wydarzeń: https://wordwall.net/pl/resource/30073205/polski/latarnik-plan-wydarze%C5%84

        c. Motywy:

* życie jako tułaczka                                    * emigracja                             * podróż 

* samotność                                                  * miłość do ojczyzny              

* rola literatury w życiu człowieka              * starość 

4. Gatunek:

        a. Do jakiego rodzaju i gatunku literackiego należy utwór? 

Epika, nowela. 

Przypominajka!  Nowela - krótki, jedno-wątkowy i zwięzły utwór epicki o wyraziście zarysowanej kompozycji.

        b. Jakie cechy utworu wskazują na nowelę? 

        c. Jak jest zbudowany utwór?

WAŻNE! "LATARNIK" TO PRZYKŁAD NOWELI PSYCHOLOGICZNEJ! 

• Punkt kulminacyjny utworu ma charakter głębokiego przeżycia (wynika to z przekonania o ważności pojedynczych momentów w życiu człowieka, doznań, które mogą wywołać przełom i w zasadniczy sposób zmienić losy bohatera).

• Duża część narracji poświęcona jest analizie i próbie opisania psychicznego stanu bohatera.

• Narrator relacjonuje wpływ bodźców zewnętrznych na psychikę postaci (np. widoków, przestrzeni, spotkań itd.).

• Narrator formułuje ogólne prawa, którym podlega bohater (np. „W ciągłym odosobnieniu i wobec otoczenia nadzwyczaj prostego a wielkiego począł stary tracić poczucie własnej odrębności, przestawał istnieć jakoby osoba, a zlewał się coraz więcej z tym, co go otaczało”).

• Opisy pejzażu mają charakter subiektywny, wiążą się mocno z psychiką bohatera, jego przeżyciami, są dopełnieniem „wewnętrznego krajobrazu” postaci (np. „Wiedział, pod jakim jarzmem żyje człowiek w tych niezgłębionych puszczach, w których pojedyncze liście przenoszą dziesięciokrotnie jego wielkość, w których mrowią się krwiożercze moskity, pijawki drzewne i olbrzymie jadowite pająki. Wszystkiego sam doznał”).

        d. Narrator - co nim wiemy?

• jest obiektywny, trzecioosobowy;
• nie należy do świata przedstawionego;
• jest wszechwiedzący (zna przeszłość i myśli bohatera);
• jest emocjonalnie bliski bohaterowi, przyjmuje czasem jego punkt widzenia (np. obrazy z pogranicza jawy i snu), tłumaczy jego przeżycia; 
• ujawnia swoje emocje (np. „Biedne stare serce!”).

        e. Retrospekcja - przypomnienie: jaki jest jej cel? Co to jest? W którym momencie utworu pojawia się?

„Nadszedł nareszcie dla niego czas spokoju. Poczucie bezpieczeństwa napełniło jakąś niewysłowioną rozkoszą jego duszę. Oto mógł na tej skale po prostu urągać dawnemu tułactwu, dawnym nieszczęściom i niepowodzeniom. [...] Część swych dziwnych kolei opowiadał sam Falconbridge’owi, nie wspomniał jednak o tysiącznych innych przygodach. [...] Spoglądając teraz z wieżowego balkonu na oświecone fale, wspominał o wszystkim, co przeszedł.

Oto bił się w czterech częściach świata – i na tułaczce próbował wszystkich niemal zawodów. Pracowity i uczciwy, nieraz dorabiał się grosza i zawsze tracił go wbrew wszelkim przewidywaniom i największej ostrożności.  Był kopaczem złota w Australii, poszukiwaczem diamentów w Afryce, strzelcem rządowym w Indiach Wschodnich. Gdy w swoim czasie założył w Kalifornii farmę, zgubiła go susza; próbował handlu z dzikimi plemionami zamieszkującymi wnętrze Brazylii: tratwa jego rozbiła się na Amazonce, on sam zaś bezbronny i prawie nagi tułał się w lasach przez kilka tygodni, żywiąc się dzikim owocem, narażony co chwila na śmierć
w paszczy drapieżnych zwierząt. Założył warsztat kowalski w Helenie, w Arkansas, i – spalił się w wielkim pożarze całego miasta. Następnie w Górach Skalistych dostał się w ręce Indian
i cudem tylko został wybawiony przez kanadyjskich strzelców. Służył jako majtek na statku kursującym między Bahią i Bordeaux, potem jako h  arpunnik na wielorybniku: oba statki rozbiły się. Miał fabrykę cygar w Hawanie – został okradziony przez wspólnika w chwili, gdy sam leżał chory na »vomito«. Wreszcie przybył do Aspinwall – i tu miał być kres jego niepowodzeń. Cóż go bowiem mogło doścignąć jeszcze na tej skalistej wysepce?”.

Retrospekcja - przywołanie wcześniejszych wydarzeń przez bohatera.

Funkcje retrospekcji:

• wzbogacenie, zwolnienie akcji 

• rozszerzenie czasu fabuły 

• nakreślenie tła zdarzeń 

• ujawnienie dodatkowych informacji 

• zapoznanie czytelnika z przeszłością bohatera (wzbogacenie obrazu postaci)

5. Przesłanie:

        a. Po co Sienkiewicz pisze "Latarnika"? W jaki sposób wpisuje się on w czasy, w których pisarz tworzył?

• Odwołuje się do doświadczeń wielu Polaków, którzy musieli opuścić ojczyznę po powstaniu i spędzili życie na emigracji.

• Podejmuje problem poczucia polskości, budowania swojej tożsamości z dala od ojczyzny.

• Wszystko, co spotyka Skawińskiego, jest symbolem losu polskich wygnańców (motyw „mściwej ręki” ścigającej go po całym świecie, nieszczęścia, pech, przeciwności losu).

• Utwór niesie nadzieję (niezłomność postawy Polaków wygnańców, którzy noszą Polskę w sobie, w sercu, ich niegasnący patriotyzm, hart ducha, zawziętość, umiłowanie wolności).

• Jest wyrazem wiary w niezwykłą moc literatury, która ma realny wpływ na życie ludzi.

"LATARNIK" TO METAFORA POLSKIEGO LOSU! 

6. Podsumowanie:

        a. Karta pracy